CBI 2026 u Sarajevu: Mogu li akceleratori čestica pomoći u smanjenju kadmija u malinama?
Dvadeset četiri studenta iz cijele Evrope su se okupili na Odsjeku za fiziku Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Sarajevu zbog izazova o upotrebi akceleratora čestica za rješavanje društvenih problema na Balkanu. Radi se o specijalnom izdanju CBI (Challenge based Innovation) programa, koje je nakon četiri godine organiziranja CBI izazova u Francuskoj blizu CERN-a, organizirano u Sarajevu od 22. septembra do 1. oktobra 2026. godine.
Ovi odabrani studenti, mladi fizičari, inženjeri, hemičari i stručnjaci iz oblasti prirodnih nauka, pohađali su dva dana stručnih predavanja svjetskih eksperata u oblasti akceleratora, radiohemije, zaštite kulturnog naslijeđa i drugih povezanih oblasti. Zatim su imali sedam dana da razrade ideju i predlože projekat inovativne primjene akceleratora čestica na Balkanu, prije nego što taj projekat predstave međunarodnom žiriju.
Sva četiri tima su razmatrali korištenje čestičnog akceleratora tipa SARAI akceleratora (Sarajevo Ion Accelerator), koji treba biti prenesen iz CERN-a i instaliran na Odsjeku za fiziku Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Sarajevu –u skorijoj budućnosti.
Pobjednički projekat (tim Quarky bunch) predložio je korištenje akceleratora čestica za izazivanje održivih modifikacija na biljkama maline, čime bi se smanjila količina štetnog kadmija koju maline u plodu akumuliraju iz tla.
Drugi projekti su predlagali primjenu SARAI akceleratora za stvaranje nanočestica koje bi unaprijedile liječenje raka zasnovano na radioterapiji (tim Raising spark); korištenje ovog protonskog akceleratora za lokalnu proizvodnju radioizotopa ključnih za PET/CT snimanja (tim BOSON); ili stvaranje organizirane mreže za praćenje zagađenja i njegovih uzroka uz izuzetnu preciznost podataka (tim Blueprint lab).
Prije proglašenja pobjednika, predsjedavajući žirija prof. dr. Kemal Durić, prorektor za međunarodnu saradnju Univerziteta u Sarajevu, istakao je da je bio impresioniran ukupnim kvalitetom projekata.
Prof. dr. Maja Arslanagić-Kalajdžić dodala je: „Ovogodišnji timovi, koji su došli iz svih dijelova Evrope, pokazali su da je SARAI više od fizičkog instrumenta. Može služiti kao zajednička infrastruktura za poljoprivredu, praćenje okoliša i medicinu, kao i za cijelu regiju."
Toms Torims iz CERN-a izjavio je: "Sva četiri tima zasnovala su svoje prijedloge na hitnim problemima iz stvarnog života s kojima se suočavaju Bosna i Hercegovina i Zapadni Balkan."
Druga članica žirija Alexandra Charalampopoulo iz CNAO-a (Italija) dodala je: "Osim naučnog aspekta, bilo je divno vidjeti i ljudsku stranu ove saradnje. Bio je to sjajan primjer kako saradnja između različitih disciplina, ali i između različitih kultura i iskustava, može generisati kreativna i inovativna rješenja."
Prof. dr. Elvedin Hasović, prodekan Prirodno-matematičkog fakulteta Univerziteta u Sarajevu, sažeo je ukupne utiske: "Ideje koje su predstavili ovi mladi naučnici zaslužuju priliku da napuste stranicu i uđu u laboratoriju, i bio bih ponosan kada bih vidio da se neke od njih implementiraju u postrojenju SARAI."
Ovaj specijalni CBI2026 izazov omogućen je zahvaljujući podršci Three Physicists Foundation, projektima IFIGENEIA i EPITA, kao i doprinosima CERN-a, CNAO-a, COSYLAB-a, HITRIplus-a, Instrumentation Technologies, IPPOG-a i Univerziteta u Sarajevu, koji je bio domaćin događaja.
Lokalnu organizaciju škole koordinirala je prof. dr. Azra Gazibegović-Busuladžić sa Univerziteta u Sarajevu. Učesnike su mentorirali Amer Ajanović sa Univerziteta u Sarajevu i CERN-a, Yiota FOKA iz GSI-ja, Maurizio Vretenar iz CERN-a i Nicolas Delerue iz CNRS/IJCLAB-a i Univerziteta Paris-Saclay.
Pripremili:
Nicolas Delerue, CNRS/IJCLAB i University Paris-Saclay
Azra Gazibegović-Busuladžić, Odsjek za fiziku Univerziteta u Sarajevu – Prirodno-matematičkog fakulteta
